ĐẠI GIA VIỆT VÀ NHỮNG NẺO ĐƯỜNG LAO LÝ

Có những bài viết đến rất tình cờ... bài này là một bài như vậy, tình cờ bị tóm ra phỏng vấn sau một lọat những tình cờ dẫn đến vài trải nghiệm tư vấn & đại diện cho nhiều “đại gia”, “đại ca” và “đại tẩu” ở Vietnam. Xin cảm ơn các “đại,trung & tiểu gia ” đã cho tôi cơ hội học hỏi thêm chút hiểu biết.   

Trong những năm qua, thị trường tài chính và bất động sản Việt Nam liên tục xuất hiện những trường hợp lãnh đạo doanh nghiệp bị bắt giam, khởi tố, trong đó hầu hết là những đại gia sở hữu tài sản kếch sù mới vài năm trước còn được nhắc đến như những điển hình siêu thành công trên thương trường. Chắc hẳn “tù tội” không phải là một thuộc tính của các đại gia VN, nhưng những rắc rối pháp luật nghiêm trong với giới “đại gia” gần đây cũng dấy lên câu hỏi cho nhiều người: nguyên nhân gì khiến các đại gia Việt vướng vòng lao lý thường xuyên hơn những “tiểu gia”!? Phải chăng không thể làm giàu nếu không có quan hệ trong ngoặc kép và phải chăng quả thực Việt Nam là một hệ sinh thái kinh doanh đặc thù [vâng, lại đặc thù] trong đó bạn biết làm/có khả năng gì không quan trọng bằng việc bạn biết ai – “what you know is not important as whom you know”?

“Đại gia Việt” anh là ai? 

Trước tiên có thể quan sát thấy khái niệm đại gia của VN cũng chưa thật sự thống nhất, nó giống như một cụm từ thuận miệng hay được giới báo chí dùng để tin đưa tăng phần hấp dẫn hơn là một định nghĩa chính xác nào đó. Hệ quả của việc này là hai chữ “đại gia” gắn liện với “tiếng xấu”  và hình ảnh của những người giàu có nhờ buôn bán và kinh doanh nhờ quan hệ lo lót với giới quan chức, quyền lực để nhận được ưu ái cá nhân, kiếm tiền không minh bạch… chứ không phải là những người làm giàu nhờ tạo ra những giá trị gia tăng cho xã hội và kinh tế như những hình mẫu tỉ phú tự thân trong nền kinh tế tri thức hay cách mạng công nghệ 4.0 mà người ta hay đề cập gần đây. 
Nói cho công bằng trên thế giới, các nước phát triển cũng từng trải qua giai đoạn như vậy, những doanh nghiệp giàu có, những tập đoàn lớn quốc tế cũng phải vất vả vượt qua những thời kỳ “chủ nghĩa tư bản thân hữu” ban đầu để có sự phát triển như hôm nay. Đơn cử như nước Mỹ, để đạt đến sự phát triển của cách mạng công nghệ ngày nay, xã hội Mỹ đã từng trải qua thời tư bản rừng rú. Chắc không nhiều người Việt biết những cái tên tỉ phú Mỹ đình đám như Rockefeller, JP Morgans, Schawb, Vanderbilt, Carnergie  … đã có thời là các ông chủ được liệt kê vào danh sách “robber barons – những đại gia cướp bóc” hay những người  giàu có nhờ khai thác tài nguyên thiên nhiên, đầu cơ bất động sản, lạm dụng hay phá hoại môi trường. Vấn đề là cùng với sự phát triển của xã hội, kinh tế và đặc biệt là pháp luật, kiểu kinh doanh “phá Son Lâm đâm Hà Bá” của thời tư bản rừng rú đã dần đi vào diệt vong trong những quốc gia mà pháp quyền – rule of laws được thực sự tôn trọng”. 


Trong khi đó, ở Vietnam quá trình tích lũy tư bản và phát triển kinh tế thị trường chỉ mới bắt đầu 30 năm trở lại đây, trong khi năng lực quản trị, xây dựng doanh nghiệp của các ông chủ VN chưa phát triển đến tầm có thể cạnh tranh sòng phằng với doanh nghiệp quốc tế. Trong khi đó môi trường kinh doanh của Việt Nam cũng chưa minh bạch (transparency) và thiếu tính có thể dự đóan (predictability) và còn thiếu vắng sự công bằng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận cơ hội và nguồn lực kinh doanh từ đó có khả năng tự lực phát triển bằng khả năng của mình mà không cần dựa vào những mối quan hệ và những khoản lại quả không minh bạch. 
Điều này có nghĩa là các điều kiện làm giàu một cách chính đáng ở Việt Nam chưa đủ tốt và không thực sự có cơ hội bình đẳng cho mọi doanh nhân. Như một ai đó nói, đó vẫn là một hệ thống mà “tất cả mọi doanh nghiệp đều bình đẳng nhưng một số doanh nghiệp vẫn bình đẳng hơn?!", do đó, để làm giàu một cách nhanh chóng, nhiều đại gia Việt đã chọn con đường  trục lợi một cách bất chính bằng quan hệ giới chính trị gia. Nói một cách khác, trong cơ chế và với những thói quen hiện tại, doanh nhân được điều kiện hóa để dễ dàng tặc lưỡi “ai cho tôi làm [giàu] lương thiện?!” trước khi bắt tay với  giới chính trị gia đằng sau những cánh cửa đóng. Như vậy có thể nói con đường dẫn đến các rắc rối pháp luật và lao lý của những đại gia Việt đã được đào bằng những nhát cuốc của cả cá nhân các đại gia lẫn thể chế kinh doanh hiện tại. 
Điêù này có thể thấy rõ khi quan sát hiện tượng ở Việt Nam, hầu hết những đại gia dính đến vòng lao lý như kết quả của những mối quan hệ và hành vi không minh bạch của mình. 

Đã đến lúc xem lại tầm nhìn?  

Không ít, nếu không phải là tuyệt đại đa số, đi lên từ quan hệ, bỏ qua tuân thủ pháp luật và tự đắc nghĩ rằng mình khôn lanh, hợp thời và “biết sống” trong điều kiện Việt Nam. Không ai dám chê những người này thiếu khôn khéo thông minh và không phải ai cũng có cung cách làm ăn và tầm nhìn ngắn hạn của giới giàu xổi “new rich” như người ta hay mỉa mai ở nước ngoài. Chỉ có điều cái họ chưa đủ là tầm nhìn xa hơn một nhiệm kỳ của các chính trị gia thân hữu. Muốn kinh doanh làm ăn phát triển lâu dài, doanh nghiệp phải tôn trọng pháp luật, xây dựng mô hình kinh doanh trên nền tảng pháp luật vì dù muốn hay không – ngay ở cả trong những quốc gia mà pháp quyền chưa được tôn trọng & thực thi đúng mức như Việt Nam - pháp luật vẫn là nền tảng duy nhất sẽ trường tồn trong khi các chính trị gia, quan chức sẽ đến và đi trong vòng một hay hai nhiệm kỳ.
Đó cũng là lý do vì sao những tập đoàn, công ty đa quốc gia lớn có lịch sử phát triển lâu dài và tầm nhìn xa hơn một vài nhiệm kỳ của chính trị, rất thận trọng trong quan hệ với giới chính khách và những yếu tố đến chính trị. Họ luôn duy trì cân bằng trong quan hệ với giới quan chức chính trị, tuyệt đối tránh vi phạm pháp luật và luôn luôn tránh để không bị lệ thuộc vào bất kỳ một nhóm chính trị nào. Trong khi đó thì các đại gia Việt hãnh diện khoe khoang quan hệ với các “anh lớn" bất cứ khi nào có thể cùng với hình chụp chung với lãnh đạo lộng khung kính đặt ở vị trí trang trọng nhất trong văn phòng!?! 
Các đại gia VN cần nhận ra và áp dụng tầm nhìn mới & dài hạn hơn, vì dù ở trong thể chế hay dưới thẩm quyền của một chính trị gia nào, với một doanh nghiệp được xây dựng trên nền tảng tuân thủ pháp luật, các biến đổi chính trị không thể có tác động quá lớn. 
Sau cùng, hơn ai hết, các ông chủ lớn cũng cần dựa vào khả năng có thể đoán trước của pháp luật. Để có thể đưa doanh nghiệp lên mức “vĩ đại” và hiện thực hóa ước mơ “from good to great" , tầm nhìn của một doanh nghiệp phải là hàng chục, thậm chí hàng trăm năm chứ không chỉ giới hạn gắn chặt với nhiệm kỳ của chính trị gia nào đó. Thay đổi đó, vào thời điểm 30 năm sau Đổi Mới, có lẽ cũng không là quá sớm để bắt đầu.  
* Chuyện gì đang xảy ra với các đại gia ngân hang ở Việt Nam (kỳ sau)
Điều này có nghĩa là các điều kiện làm giàu một cách chính đáng ở Việt Nam chưa đủ tốt và không thực sự có cơ hội bình đẳng cho mọi doanh nhân. Như một ai đó nói, đó vẫn là một hệ thống mà “tất cả mọi doanh nghiệp đều bình đẳng nhưng một số doanh nghiệp vẫn được bình đẳng hơn?!", do đó, để làm giàu một cách nhanh chóng, nhiều đại gia Việt đã chọn con đường  trục lợi một cách bất chính bằng quan hệ giới chính trị gia. Nói một cách khác, trong cơ chế và với những thói quen hiện tại, doanh nhân được điều kiện hóa để dễ dàng tặc lưỡi “ai cho tôi làm [giàu] lương thiện”?! Như vậy có thể nói con đường dẫn đến các rắc rối pháp luật và lao lý của những đại gia Việt đã được đào bằng những nhát cuốc của cả cá nhân các đại gia lẫn thể chế kinh doanh hiện tại. 
Điêù này có thể thấy rõ khi quan sát hiện tượng ở Việt Nam, hầu hết những đại gia dính đến vòng lao lý như kết quả của những mối quan hệ và hành vi không minh bạch của mình. 

Đã đến lúc xem lại tầm nhìn?  

Không ít, nếu không phải là tuyệt đại đa số, đi lên từ quan hệ, bỏ qua tuân thủ pháp luật và tự đắc nghĩ rằng mình khôn lanh, hợp thời và “biết sống” trong điều kiện Việt Nam. Không ai dám chê những người này thiếu khôn khéo thông minh và không phải ai cũng có cung cách làm ăn và tầm nhìn ngắn hạn của giới giàu xổi “new rich” như người ta hay mỉa mai ở nước ngoài. Chỉ có điều cái họ chưa đủ là tầm nhìn xa hơn một nhiệm kỳ của các chính trị gia thân hữu. Muốn kinh doanh làm ăn phát triển lâu dài, doanh nghiệp phải tôn trọng pháp luật, xây dựng mô hình kinh doanh trên nền tảng pháp luật vì dù muốn hay không – ngay ở cả trong những quốc gia mà pháp quyền chưa được tôn trọng & thực thi đúng mức như Việt Nam - pháp luật vẫn là nền tảng duy nhất sẽ trường tồn trong khi các chính trị gia, quan chức sẽ đến và đi trong vòng một hay hai nhiệm kỳ.
Đó cũng là lý do vì sao những tập đoàn, công ty đa quốc gia lớn có lịch sử phát triển lâu dài và tầm nhìn xa hơn một vài nhiệm kỳ của chính trị, rất thận trọng trong quan hệ với giới chính khách và những yếu tố đến chính trị. Họ luôn duy trì cân bằng trong quan hệ với giới quan chức chính trị, tuyệt đối tránh vi phạm pháp luật và luôn luôn tránh để không bị lệ thuộc vào bất kỳ một nhóm chính trị nào. Trong khi đó thì các đại gia Việt hãnh diện khoe khoang quan hệ với các “anh lớn" bất cứ khi nào có thể cùng với hình chụp chung với lãnh đạo lộng khung kính đặt ở vị trí trang trọng nhất trong văn phòng!?! 
Các đại gia VN cần nhận ra và áp dụng tầm nhìn mới & dài hạn hơn, vì dù ở trong thể chế hay dưới thẩm quyền của một chính trị gia nào, với một doanh nghiệp được xây dựng trên nền tảng tuân thủ pháp luật, các biến đổi chính trị không thể có tác động quá lớn. 
Sau cùng, hơn ai hết, các ông chủ lớn cũng cần dựa vào khả năng có thể đoán trước của pháp luật. Để có thể đưa doanh nghiệp đạt mức “vĩ đại” hiện thực hóa ước mơ “from good to great" , tầm nhìn của một doanh nghiệp phải là hàng chục, thậm chí hàng trăm năm chứ không chỉ giới hạn gắn chặt với nhiệm kỳ của chính trị gia nào đó. Thay đổi đó, vào thời điểm 30 năm hậu Đổi Mới, có lẽ cũng không là quá sớm để bắt đầu.  
Chuyện gì đang xảy ra với các đại gia ngân hang ở Việt Nam (kỳ sau)   

Nhận xét

Bài đăng phổ biến từ blog này

VĂN HOÁ PHẢN HỒI

Phỏng vấn là một sân khấu nhỏ, việc của chúng ta là phải diễn thật tốt

ĐAU BỤNG Ở TRẺ EM